„Jesteś tym, co jesz” - prawidłowe żywienie jedną z terapii wspomagających w leczeniu nowotworów

„Jesteś tym, co jesz” – prawidłowe żywienie jedną z terapii wspomagających w leczeniu nowotworów

„Jesteś tym, co jesz”, może brzmieć banalnie, ale chyba trudno znaleźć dziedzinę, w której brzmiałoby tak prawdziwie jak w przypadku pacjenta onkologicznego, i to nie tylko w przypadku prewencji nowotworów, ale również w trakcie leczenia. Terapia wspomagająca w przypadku leczenia onkologicznego w odniesieniu do strategii terapeutycznych obejmuje zarówno leczenie objawów choroby nowotworowej jak i towarzyszących (wywołanych poprzez leczenie) skutków niepożądanych, względem wszystkich możliwych objawów. Włączając w to różne obszary działań, które można realizować w ramach terapii wspomagających – dietetyka – może dodatkowo wspierać efektywność takiej terapii, wzmacniając i przygotowując organizm do procesu leczenia.

O ile niezaprzeczalnie kluczowe jest znaczenie diety jako jednej z kilku strategii prewencyjnych, kwestia prawidłowego odżywiania w trakcie terapii wspomagającej w aspekcie całościowym jest często marginalizowana. Na najbardziej podstawowym poziomie, to co jemy, dostarcza energii i składników odżywczych niezbędnych naszemu ciału do prawidłowego funkcjonowania. Dieta, bogata w odpowiednie witaminy i substancje, które utrzymują układ odpornościowy w dobrej formie, chroni przed uszkodzeniami DNA, które w nieodpowiednich warunkach mogą się ujawniać. Pozostając w świecie żywieniowym, komórki raka można porównać do nasion, które mogą rozwinąć się dopiero w dogodnych okolicznościach. Idąc dalej tą metaforą, potrzebują odpowiedniego pożywienia, żeby móc rosnąć i się rozwijać. Dlatego prawidłowe żywienie w odniesieniu do osób onkologicznych rozumiane powinno być nie tylko jako profilaktyka przeciwnowotworowa, ale również jako czynnik przyczyniający się do poprawy jakości życia w trakcie leczenia onkologicznego, dodatkowo przekładający się na wzrost efektywności terapii konwencjonalnej.

Dlaczego prawidłowe żywienie ma niebagatelne znaczenie?

Wśród występujących działań niepożądanych onkologicznego leczenia systemowego należy wymienić:

  • zwiększone ryzyko infekcji,
  • anemia,
  • sinienie i krwawienia,
  • utrata włosów, zmęczenie,
  • suchość w ustach oraz bolesność i owrzodzenia jamy ustnej,
  • nudności i wymioty, brak apetytu,
  • zmiana odczuwania smaku,
  • zaparcia, biegunki,
  • zmiany skórne (suchość i przebarwienia skóry, wzmożona wrażliwość na promienie słoneczne, zaczerwienie i bolesność skóry, wysypki i swędzenie),
  • hormonalne skutki uboczne (uderzenia gorąca, silne pocenie się, tkliwość klatki piersiowej, przyrost masy ciała, kruchość kości, obniżenie popędu seksualnego, impotencja, zaburzenia cyklu miesiączkowego, suchość pochwy).

Wśród zmian metabolicznych, ściśle związanych ze zredukowaną podażą pożywienia, która znacznie przyczynia się do spadku przeżywalności jak i obniżonej zdolności powrotu do zdrowia osób onkologicznych jest – niedożywienie. Postępujące, prowadzi do rozwoju kacheksji, stanowiąc bardzo duże wyzwanie w trakcie procesu leczenia. Progresja niedożywienia promuje spadek masy ciała, prowadząc ostatecznie (pogłębienie stanu niedożywienia) do wyniszczenia nowotworowego – wieloczynnikowej, postępującej utraty masy ciała na skutek zmniejszania się masy mięśni szkieletowych, często bez wyczerpania zasobów tkanki tłuszczowej.

Osoby onkologiczne charakteryzuje jeden z  najwyższych wskaźników występowania niedożywienia. W zależności od rodzaju nowotworu dotyczy do 80% ww. osób, które doświadczają znacznej mimowolnej utraty masy ciała, zdefiniowanej jako co najmniej 10% całkowitej masy ciała utraconej w ciągu 6 miesięcy, a od 15%-40% osób manifestuje utratę wagi już w momencie diagnozy, do pogłębienia której dochodzi w większości przypadków w trakcie leczenia. Niezależnie od mechanizmów stanowiących podstawę progresywnej utraty wagi na skutek postępującego niedożywienia, stanowi ono wiele konsekwencji, które pogarszają samopoczucie, obniżają znacznie tolerancję na terapie przeciwnowotworowe, utrudniają gojenie ran, zwiększają ryzyko infekcji i następczych komplikacji, zwiększają toksyczność chemioterapii i radioterapii, wydłużają czas hospitalizacji, zmniejszają stopień niezależności jednostki, obniżają jakość życia, wpływając niekorzystnie na ostateczne rokowanie, w wielu przypadkach prowadząc do zwiększonej śmiertelności.

Jak zagłodzić raka, a nie siebie?

Komórki rakowe uwielbiają cukier. Obecnie wiemy, że zmniejszenie konsumpcji cukru oraz produktów wysokoglikemicznych jest najważniejszym krokiem dietetycznym, jaki mogą podjąć pacjenci z myślą o kontrolowaniu rozrostu choroby nowotworowej. To główna metoda, która opiera się na wykorzystaniu metabolicznych słabości raka. W trakcie swojego nieprzerwanego wzrostu komórki nowotworowe metabolizując glukozę w przyspieszonym tempie produkują znaczne ilości mleczanu w procesie glikolizy tlenowej.

Fermentacja mlekowa to jedno z głównych źródeł energii, które komórki nowotworowe wykorzystują do wzrostu, namnażania i przerzutów. Prawdopodobnie jednym z pierwszych etapów nowotworu na poziomie komórkowym jest nieodwracalne upośledzenie „oddychania” komórkowego, czyli nieefektywnego wykorzystywania tlenu w przemianach glukozy, czego następstwem jest rozwijanie kolejnych cech typowych dla komórek nowotworowych. Ograniczenie spożycia cukru jest więc jednym z podstawowych założeń odpowiedniej diety wspomagającej terapię onkologiczną.

Co należy zatem rozumieć poprzez prawidłowe żywienie?

Prawidłowe żywienie jako terapię wspomagającą w leczeniu nowotworów należy pojmować jako optymalną terapię odżywczą (wdrażanie odpowiednich zaleceń żywieniowych) tzn. spersonalizowaną w oparciu o specjalistyczną ocenę w odniesieniu do osoby zmagającej się z chorobą nowotworową, w tym statusu odżywczego jak i składu masy ciała. Wielowymiarowa ocena zmian klinicznych zachodzących w ramach choroby nowotworowej jest niezbędna do wyboru odpowiedniej interwencji żywieniowej z najlepszym możliwym wpływem na stan odżywienia.

Prawidłowe żywienie jedną z terapii wspomagających w leczeniu nowotworów

Zindywidualizowane wsparcie żywieniowe zapewniane przez specjalistę z zakresu żywienia onkologicznego pozwala osobom z nowotworami na dostarczenie składników odżywczych niezbędnych do tolerowania leczenia, modulowania częstości oraz intensywności efektów ubocznych, zapobiegając lub odwracając niedożywienie poprzez wielopłaszczyznowe wzmocnienie organizmu. W trakcie leczenia specjalista z zakresu żywienia onkologicznego ocenia stan odżywienia osób i usuwa niedobory poprzez modyfikację diety jak i zachowań żywieniowych, edukację, a także włączenie właściwych suplementów. Odpowiednie odżywianie podczas leczenia przeciwnowotworowego pozwoli na zapewnienie następujących korzyści:

  • utrzymanie masy ciała,
  • zwiększenie energii i siły,
  • utrzymanie beztłuszczowej masy ciała,
  • poprawienie zdolności do zwiększonego tolerowania leczenia przeciwnowotworowego i jego niepożądanych skutków,
  • zmniejszenie ryzyka infekcji,
  • poprawienie jakości życia.

Specjalista z zakresu żywienia onkologicznego poprzez odpowiednie monitorowanie stanu odżywienia może również pomóc osobom onkologicznym uniknąć przybierania na wadze niezdrowej masy ciała podczas leczenia nowotworu lub utraty wagi po zakończeniu terapii, pomagając w ustaleniu celów w zakresie usuwania barier żywieniowych osoby z nowotworem i zachowań związanych z aktywnością.  Ponadto, świadomość stosowania zindywidualizowanego planu żywieniowego, dostosowanego i adekwatnego do odpowiednich potrzeb osoby zmagającej się z nowotworem, przyczynia się do odzyskania poczucia kontroli, a zatem stanowi dodatkowo również bardzo skuteczne podejście jako jeden z elementów wsparcia psychologicznego.

Autor: Natalia Skibińska

Bibliografia

  1. Timothy A. Principles of Nutritional Support in Cancer Patients. J J Cancer Sci Res. 2015, 1(3):014.
  2. D’Almeida CA, Peres WAF, de Pinho NB, Martucci RB, Rodrigues VD, Ramalho A. Prevalence of Malnutrition in Older Hospitalized Cancer Patients: A Multicenter and Multiregional Study. J Nutr Health Aging. 2020;24(2):166-171
  3. Thorne JL., Moore JB., Corfe BM. Nutrition and cancer: evidence gaps and opportunities for improving knowledge. Proc Nutr Soc. 2020 Mar 18:1-6.
  4. Raghu Dhanapal, TR Saraswathi, Rajkumar N Govind. Cancer cachexia. J Oral Maxillofac Pathol. 2011 Sep-Dec; 15(3): 257–260.
  5. Ravasco P. Nutrition in cancer. J Clin Med. 2019 Aug 14;8(8).
  6. Vanhoutte G et al. Cachexia in cancer: what is in the definition? BMJ Open Gastroenterol. 2016 Oct 18;3(1):e000097. eCollection 2016.
  7. Macmillan. Side effects of cancer treatment. 2017
  8. Devlin EJ, Denson LA, Whitford HS. Cancer Treatment Side Effects: A Meta-analysis of the Relationship Between Response Expectancies and Experience. J Pain Symptom Manage. 2017 Aug;54(2):245-258.e2. doi: 10.1016/j.jpainsymman.2017.03.017. Epub 2017 May 19.
  9. Marceca GP, Londhe P, Calore F. Management of Cancer Cachexia: Attempting to Develop New Pharmacological Agents for New Effective Therapeutic Options. Front Oncol. 2020 Mar 4;10:298.